Carlijn Bergwerff en Jane Sattoe over gelukkig en veerkrachtig opgroeien

Waarom zijn levensovergangen zo kwetsbaar voor mentale gezondheid en welzijn? 

Levensovergangen zijn periodes waarin meerdere veranderingen tegelijk plaatsvinden, biologisch, psychologisch en sociaal. Denk aan de overgang naar volwassenheid, het ouderschap, pensionering of het omgaan met ziekte en verlies. In zulke fases moeten mensen zich opnieuw verhouden tot zichzelf, hun rollen en hun omgeving.  

Aan het einde van de adolescentie zijn jongeren bijvoorbeeld nog volop bezig met het ontwikkelen hun identiteit, autonomie en toekomstperspectief, terwijl tegelijkertijd hun sociale omgeving verandert (zoals school, werk en relaties). Deze stapeling van veranderingen kan leiden tot onzekerheid en verhoogde stress, waardoor bestaande kwetsbaarheden zichtbaarder worden of nieuwe (mentale) klachten kunnen ontstaan. 

Daarnaast vallen tijdens dergelijke transities vaak beschermende structuren weg. Jongeren gaan bijvoorbeeld op zichzelf wonen of ronden hun opleiding af, waardoor de vanzelfsprekende steun van ouders of vertrouwde docenten minder beschikbaar is. Tegelijkertijd kunnen nieuwe verantwoordelijkheden aan het begin van de volwassenheid nog overweldigend zijn. Juist deze combinatie maakt levensovergangen kwetsbaar, maar ook een belangrijk moment voor preventie en het versterken van veerkracht. 

Hoe helpt de SHINE-VR interventie jongeren om veerkracht en zelfcompassie te versterken? 

SHINE-VR bestaat uit drie modules die jongeren via Virtual Reality (VR) kunnen doorlopen. Een jongere stapt via VR een digitale wereld binnen, waar ze andere (virtuele) jongeren ontmoeten die ook een naaste hebben met psychische problematiek of een verslaving. De virtuele jongeren delen hoe zij dit hebben ervaren, zodat de jongeren die SHINE-VR doen weten dat ze er niet alleen voor staan en zich niet hoeven te schamen voor wat hen is overkomen.  

We verwachten dat dit helpt om hun verhaal ook met hun eigen vrienden of andere naasten te delen. Dit is vergelijkbaar met een groepstherapie, maar dan veiliger voor de jongere die SHINE-VR doet: er zijn geen anderen die horen wat jou is overkomen. Doordat de teksten van de virtuele jongeren vooraf zijn gescreend, krijgt de jongere niet onbedoeld belastende informatie van een ander.  

Ook zijn er oefeningen in de virtuele wereld waarin de jongere oefent om met meer compassie naar zichzelf te kijken.  

Wat leer je van het werken met jongeren, hun naasten en projectpartners? 

Jane: Jongerenparticipatie is een rode draad in mijn werk. In vrijwel alle projecten worden jongeren actief betrokken, en dat geldt ook voor dit project. Wat ik daarin vooral heb geleerd, is hoe belangrijk het is om voortdurend te schakelen tussen verschillende perspectieven: dat van de doelgroep, de praktijk en onszelf als onderzoekers. 

Jongeren en praktijkpartners houden ons scherp. Zij maken zichtbaar wat echt relevant is en waar knelpunten zitten. Als themaleider zie ik het als mijn rol om die werelden met elkaar te verbinden en ervoor te zorgen dat we niet blijven hangen in losse initiatieven, maar toewerken naar samenhangende en opschaalbare oplossingen. Voor mij onderstreept deze samenwerking dat co-creatie geen ‘extra stap’ is, maar de kern van impactvol werken. 

Carlijn: Wat ik daarnaast waardevol vind, is de rol van studenten Pedagogische Wetenschappen binnen dit project. De meerwaarde werkt twee kanten op: studenten leveren, onder andere via hun eigen perspectief en hun netwerk, waardevolle input over hoe SHINE-VR beter kan aansluiten bij de doelgroep. Tegelijkertijd doen zij praktijkervaring en vaardigheden op die ze later als orthopedagoog goed kunnen gebruiken. 

Verder vind ik het mooi om via de jongeren en betrokken hulpverleners steeds meer te leren over waar de behoefte ligt van de doelgroep. Zo ontdekten we bijvoorbeeld dat sommige jongeren niet alleen willen luisteren naar verhalen, maar ook hun eigen verhaal willen delen binnen SHINE-VR. Door deze inzichten kunnen we de interventie beter laten aansluiten bij hun behoeften. 

Hoe draagt dit thema bij aan een gezondere samenleving in Zuid-Holland? 

Jane: Vanuit mijn rol als themaleider kijk ik vooral naar waar we écht het verschil kunnen maken. Voor mij ligt dat in het beter ondersteunen van mensen tijdens levensovergangen: momenten waarop kwetsbaarheid groter kan zijn, maar waar ook veel potentie ligt voor positieve verandering. 

Belangrijk is dat we deze momenten niet geïsoleerd benaderen, maar juist in samenhang – over levensfasen heen en in verbinding met de leefwereld van mensen. Dat betekent ook intensieve samenwerking met partners in de regio, zodat wat we ontwikkelen niet op zichzelf staat, maar aansluit bij bestaande structuren en daadwerkelijk wordt toegepast. 

Ik zie het als mijn rol om die verbinding te versterken en te sturen op samenhang en opschaling. Als we erin slagen om mensen juist in deze overgangsfasen beter te ondersteunen en hun veerkracht te versterken, draagt dat direct bij aan een gezondere en veerkrachtigere samenleving in Zuid-Holland. 

Carlijn: Dit thema vormt de basis van veel van mijn onderzoek naar het gebruik van technologie om mentale gezondheid te bevorderen. Ik richt me op hoe technologieën zoals VR, wearables en apps kunnen bijdragen aan veerkracht en mentaal welzijn bij kinderen en jongeren. 

Dat is belangrijker dan ooit, gezien de zorgen over de huidige generatie jongeren. Tegelijkertijd zien we dat jongeren vaak veerkrachtig zijn en – met de juiste ondersteuning – kunnen uitgroeien tot gezonde, gelukkige volwassenen. Met ons onderzoek, dat we samen met praktijkpartners uitvoeren, wil ik hier graag aan bijdragen. 

Zo ontdekten we bijvoorbeeld dat SHINE-VR kan helpen om schaamte te verminderen bij jongeren die seksueel misbruik hebben meegemaakt, en dat een VR-interventie kan bijdragen aan een positiever toekomstperspectief. Het is hoopgevend om te zien dat jongeren hierdoor met meer veerkracht de overgang naar volwassenheid kunnen maken.